Rano budzisz się z karkiem jak z drewna. Obracanie głowy przy cofaniu autem kończy się syknięciem, a po ośmiu godzinach przed monitorem ból kręgosłupa szyjnego wędruje do łopatki i potylicy. Inni znają gorszą wersję: ból schodzi do barku, a palce mrowią, jakby ręka leżała za długo pod poduszką. Na jedno i drugie mówimy „boli mnie szyja”, ale to dwa różne problemy, z innym rokowaniem i innym planem leczenia.
Ból szyi i ból karku należą do najczęstszych dolegliwości, z jakimi trafiają do nas Pacjenci z Gdańska i całego Trójmiasta, zaraz obok bólu kręgosłupa lędźwiowego. Według analizy Global Burden of Disease w 2020 roku dotyczył około 203 milionów ludzi na świecie, częściej kobiet niż mężczyzn, najczęściej w wieku od 45 do 74 lat. Ta powszechność działa jak usprawiedliwienie. Skoro każdego czasem łupie w karku, łatwo przeczekać kolejny tydzień, a potem następny.
Ból kręgosłupa szyjnego – przyczyny, które spotykamy najczęściej
Odcinek szyjny kręgosłupa to siedem kręgów. Między kręgami leży krążek międzykręgowy, czyli elastyczny amortyzator. Obok przebiegają korzenie nerwowe zaopatrujące bark i kończyny górne, a całość trzymają stawy kręgosłupa, więzadła i mięśnie szyi. Ból może mieć źródło w każdej z tych struktur.
Najczęściej winne jest przeciążenie. Głowa wysunięta do przodu przy pracy przy komputerze, telefon trzymany na wysokości pasa, siedzący tryb życia i stres, przy którym bezwiednie unosimy barki. Mięśnie karku pracują wtedy bez przerwy, rośnie napięcie mięśni karku, pojawia się tkliwość, a ruchomość szyi maleje. Taki ból w okolicy szyi nasila się przy skrajnych ruchach i często idzie w parze z bólem karku i głowy w okolicy potylicy.
Druga grupa to zmiany zwyrodnieniowe i dyskopatia kręgosłupa szyjnego. Dyskopatia szyjna to schorzenie, w którym krążek międzykręgowy traci wysokość, uwypukla się albo pęka jego zewnętrzna warstwa. Dysk zmieniony w ten sposób, często razem ze zmianami zwyrodnieniowymi stawów, może uciskać korzeń nerwowy. Wtedy ból promieniuje do barku i ręki, a towarzyszą mu drętwienie i mrowienie, czasem osłabienie. Lekarze nazywają to radikulopatią szyjną.
Trzecia grupa to urazy, na przykład najechanie na tył samochodu. Po każdym poważniejszym urazie najpierw potrzebna jest ocena lekarska, dopiero później fizjoterapia.
Często pomijanym elementem jest szczęka. Zaciskanie zębów w stresie albo nocne zgrzytanie męczy mięśnie żucia, a te pracują w jednym zespole z mięśniami karku. Jeśli rano czujesz zmęczoną żuchwę, a ból szyi łączy się z bólem skroni, badanie powinno objąć także staw skroniowo-żuchwowy.
Rezonans magnetyczny pokazał dyskopatię. Czy to na pewno przyczyna bólu?
To pytanie słyszymy często, zwykle od Pacjentów, którzy przychodzą z opisem rezonansu pełnym słów „protruzja”, „uwypuklenie krążka”, „zmiany zwyrodnieniowe”. Brzmi groźnie, ale warto znać jedno badanie. Japońscy badacze wykonali rezonans odcinka szyjnego u 1211 ochotników, którzy nie mieli żadnych dolegliwości. Uwypuklenie krążka miało blisko 88% z nich, w tym większość osób już w wieku dwudziestu kilku lat.
Opis rezonansu nie jest więc diagnozą. Staje się nią dopiero w zestawieniu z objawami i badaniem. Przy typowym bólu szyi bez objawów alarmowych badanie obrazowe zwykle nie jest potrzebne na start, a o jego zleceniu decyduje lekarz. Rezonans ma swoje miejsce w diagnostyce, na przykład gdy narastają objawy neurologiczne. My pomagamy zrozumieć, jak opis ma się do tego, co Pacjent czuje.
Objawy bólu kręgosłupa szyjnego: kiedy boli kark, a kiedy nerw?
Ból mięśniowy i stawowy zwykle siedzi w okolicy karku i szyi oraz obręczy barkowej. Dolegliwości bólowe nasilają się przy określonych ruchach i pozycjach, a słabną po rozruszaniu. Towarzyszą im sztywność, bolesne punkty w mięśniach i często napięciowy ból głowy. Bywa, że w tym samym czasie pojawia się ból pleców między łopatkami.
Ból związany z uciskiem na nerw daje objawy innego rodzaju. Jest zwykle jednostronny, schodzi poniżej barku, czasem aż do palców, i bywa silniejszy w kończynie niż w samej szyi. Dochodzą do niego drętwienie i mrowienie, zaburzenia czucia albo słabszy chwyt. Nasilenia objawów pacjenci często nie łączą z szyją, bo boli ich przede wszystkim ręka. Dobra wiadomość jest taka, że według przeglądu opublikowanego w „Current Reviews in Musculoskeletal Medicine” u większości osób z radikulopatią szyjną objawy wyraźnie słabną w ciągu kilku miesięcy, także bez operacji. Nie znaczy to, że warto czekać z założonymi rękami. Ból, który wybudza w nocy i odbiera rękę do pracy, wymaga oceny i planu.
Ostrożności wymagają zawroty głowy. Mają wiele możliwych przyczyn, od ucha wewnętrznego, przez ciśnienie krwi, po naczynia i układ nerwowy, i nie powinno się ich z góry przypisywać „zablokowanej szyi”.
Jak to wygląda w gabinecie? Przykład bólu szyi z mrowieniem ręki
Weźmy Pacjenta złożonego z kilku podobnych historii. Ma 42 lata, jest programistą i spędza przy komputerze po dziesięć godzin dziennie. Od roku boli go kark po prawej stronie, od dwóch miesięcy mrowi kciuk i palec wskazujący. W opisie rezonansu ma protruzję na poziomie C5–C6, a w internecie przeczytał, że to prosta droga do operacji.
Nie zaczynamy od protruzji, tylko od rozmowy i badania: kiedy boli, które ruchy nasilają objawy, czy nie ma sygnałów wymagających lekarza. Sprawdzamy ruchomość szyi, siłę głębokich mięśni szyi, czucie i odruchy w ręce. Wykonujemy testy, takie jak test Spurlinga, który pomaga ocenić, czy ból może wynikać z ucisku na korzeń nerwowy. Na tej samej wizycie wykonujemy zabieg, żeby wyszedł z mniejszym bólem, niż przyszedł. Pokazujemy mu też na wizualizacji, co oznacza zapis z opisu, bo dopóki wierzy, że kręgosłup mu się sypie, każdy obrót głowy będzie go straszyć.
Plan ustalamy razem z nim. Na początku zabiegi zmniejszające ból, potem terapia manualna, ćwiczenia głębokich mięśni szyi i łopatki, zmiana ustawienia monitora i przerwy, które da się zmieścić między spotkaniami. Gdy objawy się wyciszą, trening medyczny w godzinach, w których naprawdę jest w stanie przyjść.
Ból kręgosłupa szyjnego – leczenie i rehabilitacja: co pomaga na dłużej?
Ulga po masażu i rozluźnienie mięśni są prawdziwe i potrafią otworzyć drogę do ruchu. Jeśli na tym się kończy, ból zwykle wraca, bo nie zmieniły się obciążenia. Holenderskie wytyczne dla fizjoterapeutów przypominają, że od połowy do ponad 80% osób z bólem szyi zgłasza go ponownie w ciągu od roku do pięciu lat.
Dobrze pokazuje to fińskie badanie z randomizacją Ylinena i współpracowników, opublikowane w „JAMA” w 2003 roku. Wzięło w nim udział 180 pracownic biurowych w wieku od 25 do 53 lat z przewlekłym bólem szyi, podzielonych losowo na trzy grupy po 60 osób. Jedna trenowała siłę mięśni szyi, druga ich wytrzymałość, a grupa kontrolna dostała zalecenia rozciągania i ogólnej aktywności. Po roku ból i ograniczenie sprawności zmniejszyły się w obu grupach treningowych, a samo rozciąganie z ćwiczeniami ogólnymi okazało się wyraźnie mniej skuteczne.
Przegląd Cochrane z 2015 roku, obejmujący 27 badań, idzie w tę samą stronę: ćwiczenia wzmacniające i wytrzymałościowe mięśni szyi, łopatki i barku mogą zmniejszać ból przy przewlekłym bólu szyi, a samo rozciąganie nie daje wyraźnych korzyści. Amerykańskie wytyczne fizjoterapeutyczne z 2017 roku zalecają łączenie terapii manualnej z ćwiczeniami, a przy przewlekłym bólu dopuszczają w szerszym planie także igłowanie i laseroterapię. Przy zabiegach fizykalnych trwa jednak spór: wytyczne holenderskie z 2018 roku przy niespecyficznym bólu szyi ich nie zalecają, zaznaczając słabość dowodów.
Dlatego nie opieramy rehabilitacji kręgosłupa na jednej metodzie, tylko łączymy metody leczenia. Pracujemy na protokołach leczenia dla konkretnych schorzeń, a plan zmienia się razem z natężeniem bólu. Przy silnym bólu celem jest jego zmniejszenie, a podstawą jest elektroterapia przeciwbólowa. Gdy ból słabnie, dołączamy terapię manualną, w tym głęboki masaż poprzeczny mięśni szyi i karku, oraz zabiegi fizykoterapii, takie jak laseroterapia wysokoenergetyczna, ultradźwięki czy pole magnetyczne. Z naszego doświadczenia wynika, że gdy fizykoterapia zmniejsza ból przeciążonych tkanek, Pacjent szybciej wraca do ruchu. Nie zastępuje ona ćwiczeń, tylko pomaga do nich wrócić. Ostatni etap to trening medyczny i dobrane ćwiczenia wzmacniające, które mają zmniejszyć ryzyko nawrotów. Fizjoterapia nie kończy się więc na zabiegach, a fizjoterapeuta prowadzi Pacjenta aż do samodzielnej pracy.
Leki przeciwbólowe dobiera lekarz. O wskazaniach do operacji decyduje lekarz, najczęściej neurochirurg, a większość osób z bólem szyi, także z dyskopatią, leczy się zachowawczo.
„Trzeba nosić kołnierz”, „wystarczy porozciągać”, „siedź prosto”. Ile w tym prawdy?
Kołnierz przy zwykłym bólu szyi raczej nie pomaga. Amerykańskie wytyczne zalecają ograniczanie go i jak najszybszy powrót do codziennej aktywności. Wyjątki, na przykład krótkie stosowanie przy silnym bólu korzeniowym, ustala specjalista.
Same ćwiczenia rozciągające też niewiele dają, co pokazał wspomniany przegląd Cochrane. Mięśnie szyi potrzebują przede wszystkim siły i wytrzymałości, żeby przez wiele godzin utrzymać głowę bez przeciążenia.
A idealna postawa przy biurku? Nie istnieje. Najlepsza pozycja to ta następna, czyli zmiana pozycji, zanim kark zacznie się upominać o przerwę.
Domowe sposoby na ból szyi i ćwiczenia na kręgosłup szyjny
Większość pracy dzieje się między wizytami. Pierwsza rzecz to ćwiczenia odcinka szyjnego w granicach komfortu. Spokojne skręty i skłony głowy oraz delikatne cofanie brody, jakby chciało się zrobić sobie „podwójny podbródek”, przytrzymane kilka sekund i powtórzone kilka razy, aktywują głębokie mięśnie szyi. Jeśli któryś ruch wyraźnie nasila ból albo drętwienie ręki, odpuść go i skonsultuj się z fizjoterapeutą. Ćwiczenia na ból najlepiej działają wtedy, gdy są dobrane do przyczyny, a nie wzięte z przypadkowego filmiku.
Druga rzecz to przerwy w pracy. Górna krawędź monitora mniej więcej na wysokości oczu, łokcie podparte, telefon uniesiony wyżej zamiast pochylania głowy i przerwa co 30–45 minut robią więcej niż najdroższe krzesło. W przypadku bólu po długim dniu ulgę przynosi ciepły prysznic na kark.
Trzecia rzecz to ruch poza biurkiem. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca dorosłym od 150 do 300 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo, na przykład szybkiego marszu, roweru czy pływania. Tak najprościej uniknąć bólu kręgosłupa szyjnego, który wraca po każdym intensywniejszym tygodniu.
Lekarz, fizjoterapeuta czy praca własna? Kiedy należy udać się do lekarza
Pod numer 112 albo na SOR trzeba się zgłosić, gdy ból szyi pojawił się po wypadku lub upadku, gdy nagle wystąpił bardzo silny ból głowy i karku, jakiego wcześniej nie było, albo gdy pojawiły się podwójne widzenie, zaburzenia mowy lub połykania, drętwienie twarzy, nagłe zawroty głowy z utratą równowagi czy niewyjaśnione upadki. Takie objawy mogą świadczyć o problemie naczyniowym, dlatego zgodnie z międzynarodowymi zaleceniami sprawdzamy je przed każdą terapią szyi. Na SOR trzeba jechać także przy gorączce ze sztywnością karku oraz wtedy, gdy bólowi szyi lub żuchwy towarzyszą ból w klatce piersiowej i duszność.
Pilnej konsultacji lekarskiej wymagają objawy neurologiczne: narastające osłabienie ręki, kłopot z precyzyjnymi ruchami dłoni, takimi jak zapinanie guzików czy pisanie, niepewny chód i problemy z kontrolą pęcherza. To mogą być objawy ucisku na rdzeń kręgowy. Do lekarza powinien trafić także ból stały, niezależny od ruchu i nasilający się w nocy, a także ból u osób po chorobie nowotworowej lub z niewyjaśnioną utratą masy ciała. Te objawy alarmowe sprawdzamy na każdej pierwszej wizycie i jeśli coś nas niepokoi, kierujemy do lekarza.
Nie z każdym bólem trzeba przychodzić do gabinetu. Jeśli to pierwszy taki epizod, ból jest umiarkowany, z dnia na dzień słabnie, a ruch raczej pomaga, wystarczą domowe sposoby na ból opisane wyżej.
Do fizjoterapeuty warto przyjść, gdy ból szyi wraca co kilka tygodni lub miesięcy, gdy po kilku tygodniach nie ma poprawy, gdy ból promieniuje do ręki albo gdy zaczynasz unikać pracy, sportu czy prowadzenia auta, bo boisz się obrócić głowę. Jeśli bólowi karku towarzyszy uciskający ból głowy, przeczytaj też nasz tekst Napięciowe bóle głowy czy migrena – co mi dolega?.
Jeśli ból kręgosłupa szyjnego nie pozwala Ci normalnie pracować i spać, zacznij od wizyty fizjoterapeutycznej z zabiegiem. Zbadamy, wyjaśnimy, co się dzieje, pomożemy już na tej wizycie i powiemy wprost, czy potrzebna jest dalsza terapia, konsultacja lekarska, czy wystarczy regularna praca na własną rękę. Fizjo Active wywodzi się z neurochirurgii, dlatego bóle odcinka szyjnego, także te z objawami neurologicznymi i przy innych schorzeniach kręgosłupa, to dla nas codzienna praca. Znajdziesz nas we Wrzeszczu, przy ul. Ludwika Waryńskiego 2C. Do wejścia prowadzi podjazd dla wózków, gabinety i toalety są przystosowane dla osób z niepełnosprawnościami, a samochód można zostawić przy ulicy. Wizytę umówisz tutaj
Na koniec: szyja nie potrzebuje kołnierza, tylko planu
Ból szyi wraca najczęściej nie dlatego, że coś przeoczono w rezonansie. Wraca, bo nikt nie zajął się tym, czego rezonans nie pokazuje: wielogodzinnym siedzeniem z głową wysuniętą do przodu, zaciśniętymi zębami, stresem i strachem przed ruchem. Pytanie nie brzmi więc, czy ten epizod minie, tylko ile jeszcze razy chcesz cofać auto, obracając cały tułów.
Bibliografia
- Bier JD, Scholten-Peeters WGM, Staal JB, Pool J, van Tulder MW, Beekman E, Knoop J, Meerhoff G, Verhagen AP. Clinical practice guideline for physical therapy assessment and treatment in patients with nonspecific neck pain. Phys Ther. 2018;98(3):162–171. DOI: 10.1093/ptj/pzx118.
- Blanpied PR, Gross AR, Elliott JM, Devaney LL, Clewley D, Walton DM, Sparks C, Robertson EK. Neck Pain: Revision 2017. J Orthop Sports Phys Ther. 2017;47(7):A1–A83. DOI: 10.2519/jospt.2017.0302.
- Bull FC, Al-Ansari SS, Biddle S, et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Br J Sports Med. 2020;54(24):1451–1462. DOI: 10.1136/bjsports-2020-102955. PMID: 33239350.
- GBD 2021 Neck Pain Collaborators. Global, regional, and national burden of neck pain, 1990–2020, and projections to 2050: a systematic analysis of the Global Burden of Disease Study 2021. Lancet Rheumatol. 2024;6(3):e142–e155. DOI: 10.1016/S2665-9913(23)00321-1.
- Gross A, Kay TM, Paquin JP, et al. Exercises for mechanical neck disorders. Cochrane Database Syst Rev. 2015;1:CD004250. DOI: 10.1002/14651858.CD004250.pub5. PMID: 25629215.
- Iyer S, Kim HJ. Cervical radiculopathy. Curr Rev Musculoskelet Med. 2016;9(3):272–280. DOI: 10.1007/s12178-016-9349-4.
- Nakashima H, Yukawa Y, Suda K, Yamagata M, Ueta T, Kato F. Abnormal findings on magnetic resonance images of the cervical spines in 1211 asymptomatic subjects. Spine. 2015;40(6):392–398. DOI: 10.1097/BRS.0000000000000775. PMID: 25584950.
- Rushton A, Carlesso LC, Flynn T, Hing WA, Rubinstein SM, Vogel S, Kerry R. International Framework for Examination of the Cervical Region for Potential of Vascular Pathologies of the Neck Prior to Musculoskeletal Intervention: International IFOMPT Cervical Framework. J Orthop Sports Phys Ther. 2023;53(1):7–22. DOI: 10.2519/jospt.2022.11147. PMID: 36099171.
- Ylinen J, Takala EP, Nykänen M, Häkkinen A, Mälkiä E, Pohjolainen T, Karppi SL, Kautiainen H, Airaksinen O. Active neck muscle training in the treatment of chronic neck pain in women: a randomized controlled trial. JAMA. 2003;289(19):2509–2516.



